Żeń-szeń (panax) jest częścią medycyny Dalekiego Wschodu od wieków. Był stosowany w leczeniu nowotworów, cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych, w celu utrzymania sprawności fizycznej i psychicznej, a także wspomagania odporności i radzenia sobie ze stresem. Słowo panax pochodzi od słowa „panaceum”, które oznacza „lek na wszystkie dolegliwości i źródło długiego życia”.
Głównymi substancjami czynnymi w żeń-szeniu są saponiny, a mianowicie ginsenozydy. Zidentyfikowano prawie 50 różnych typów ginsenozydów — dzięki szerokiemu zakresowi składników aktywnych mogą one wywierać bardzo różnorodne działanie.
Istnieje więc wiele znanych ginsenozydów, wiesz, niektóre uspokajają układ nerwowy, a inne działają odwrotnie — dlatego żeń-szeń może być dobry zarówno przy stresie, jak i do pobudzenia. Są ginsenozydy, które hamują apetyt, oraz inne, które mogą pomóc osobom z anoreksją (czyli pobudzają apetyt). Na pierwszy rzut oka brzmi to zupełnie odwrotnie — jakie to ciekawe, prawda? Jakby żeń-szeń był dobry na wszystko.
W medycynie najczęściej wykorzystuje się 4 odmiany żeń-szenia:
- Biały żeń-szeń panax
- Żółty żeń-szeń panax
- Żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius)
- Żeń-szeń japoński (Panax japonica)
Biały i żółty żeń-szeń są najlepiej przebadane, a każda odmiana ma nieco inny skład ginsenozydów.
Żeń-szeń może wykazywać działanie wspomagające odporność. Zadaniem układu odpornościowego jest zwalczanie infekcji, które dostają się do organizmu, a wykonują to tzw. komórki odpornościowe (limfocyty T, makrofagi, komórki dendrytyczne itd.). Niektóre komórki odpornościowe rozpoznają infekcje, a następnie zaczynają „wzywać do ataku” komórki, które je niszczą. Badania wykazały, że substancje czynne zawarte w żeń-szeniu mogą powodować zmiany hormonalne, które stymulują poziom związków niszczących infekcje (wolnych rodników) wytwarzanych przez komórki odpornościowe, a nawet poprawiają „system” komórek odpornościowych odpowiedzialny za rozpoznawanie infekcji.
Daje to żeń-szeniowi ogólne właściwości przeciwzakaźne (przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe) oraz przeciwnowotworowe. Układ odpornościowy niszczy również komórki nowotworowe. Dopiero w przypadku nowotworów złośliwych dochodzi do zaburzenia równowagi immunologicznej, a żeń-szeń może pomóc tę równowagę przywrócić.
Oprócz wspomagania układu odpornościowego ginsenozydy wykazują również silne działanie przeciwzapalne — ponownie, składniki aktywne wywołują zmiany hormonalne, które prowadzą do produkcji substancji przeciwzapalnych. Przewlekły (długotrwały) stan zapalny może powodować wiele chorób i może być także związany z nowotworami. Dlatego przeciwzapalne działanie żeń-szenia dodatkowo wzmacnia jego działanie przeciwnowotworowe.
Ginsenozydy hamują enzym COX-2, odpowiedzialny za produkcję wielu hormonów związanych ze stanem zapalnym i bólem, dlatego żeń-szeń działa bezpośrednio na źródło stanu zapalnego. Oprócz działania przeciwzapalnego ma również wpływ regulujący poziom cukru we krwi — przewlekły stan zapalny odpowiada (częściowo) za rozwój cukrzycy typu II i insulinooporności. Ponadto składniki aktywne żeń-szenia działają bezpośrednio na komórki beta trzustki odpowiedzialne za produkcję insuliny.
Wykazano, że niektóre ginsenozydy hamują wzrost komórek tłuszczowych w podobny sposób jak kapsaicyna w ostrych potrawach. Zgodnie ze swoim działaniem przeciwzapalnym i regulującym poziom cukru we krwi, żeń-szeń może być również korzystny dla osób chcących schudnąć.
Uszkodzenie układu nerwowego często jest spowodowane nadmierną aktywacją receptora NMDA, który przy nadmiernej aktywności (pobudzanej przez wysoki poziom homocysteiny) umożliwia przedostawanie się zbyt dużej ilości wapnia do komórek, co nadmiernie je pobudza („przeciąża”), prowadząc do ich uszkodzenia — nazywa się to ekscytotoksycznością. Badania wykazały, że niektóre ginsenozydy mogą skutecznie zapobiegać temu procesowi, hamując działanie receptora NMDA. Ponadto badania na zwierzętach wykazały, że żeń-szeń może poprawiać pamięć po uszkodzeniu mózgu (np. w chorobie Alzheimera). Dodatkowo niektóre ginsenozydy mogą zwiększać poziom bardzo ważnego przekaźnika sygnałów w mózgu (acetylocholiny) — ułatwiając połączenie dwóch komórek nerwowych — dzięki czemu wykazują ogólne właściwości pobudzające pracę mózgu i mogą pomagać w przezwyciężaniu trudności w uczeniu się.
Żeń-szeń jest więc prawdziwym „wszechstronnym” ziołem. Dzięki niezwykle szerokiemu spektrum składników aktywnych może pomagać w wielu różnych problemach.
Najczęściej stosowana dawka panax ginseng w badaniach wynosi 200–400 mg. Stosuje się go również w preparatach multiwitaminowych w niższych dawkach 40 mg, które także mogą być korzystne. Dla uzyskania korzystnego wpływu na mózg należy stosować dawkę 400 mg.
Suplementacja żeń-szenia może powodować łagodne skutki uboczne (takie jak wymioty, biegunka, skurcze, dyskomfort żołądkowy) ze względu na jego złożony skład aktywny. Badania wykazały, że wyższe dawki (2–4,5 grama) nie powodują przedawkowania w krótkim okresie. Nie zaleca się jego stosowania u kobiet w ciąży, ponieważ niektóre ginsenozydy mogą mieć niekorzystny wpływ na płód — potwierdzono to badaniami komórkowymi, jednak nie stwierdzono takiego związku w badaniach na zwierzętach. Jednak z powodu braku wystarczających informacji kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz dzieci nie powinny go stosować.